حسن حسين زاده شانه چى
301
اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى (فارسى)
دربار عباسيان بهگونهاى بود كه برخى مرتبهء او را پس از وزير مىدانستند . ابو سهل در برخى ولايات از طرف رؤساى ديوانها ، پستهاى ادارى داشت ، به خصوص در ايام خلافت المقتدر ( 295 - 320 ق ) و وزارت ابن فرات ، كه مناصب دولتى به وى واگذار شده بود . « 1 » ابو سهل كه در اين زمان ، باتوجه به تقيهء شديد حسين بن روح ، نائب امام عليه السّلام ، رياست اماميه را عهدهدار و از موقعيت سياسى و اجتماعى ممتازى بهرهمند بود ، در جهت مقابله با اين تنشهاى سياسى و مذهبى ، تلاشها و خدمات شايانى ارائه داد . اقدامات او در تكميل علم كلام در مذهب شيعه ، از دو جهت حائز اهميت است ؛ نخست اينكه وى در خصوص اصول عقايد ، بعضى از تهمتهايى را كه در باب رؤيت و تشبيه و تجسيم به متكلمان اوليهء شيعه نسبت مىدادند بر طرف ساخت و كتابهايى در اين امور تأليف كرد كه اين شبهات را رفع مىنمود و ديگر اينكه وى در باب مسألهء امامت ، كه مهمترين مسألهء اختلافى بين فرق اسلامى بود ، با به كارگيرى ادلهء عقليه در اثبات امامت ، به شيوهء متكلمان اهل سنت و معتزله ، در مقام مقابله و پاسخگويى به آنها برآمد . « 2 » او در مجالس متعددى به مناظره با معتزليان و متكلمان مىپرداخت كه از آن جمله مناظرات او با ابو على جبايى در اهواز و مناظره با دانشمند و رياضيدان معروف ثابت بن قرّه است . ابو سهل از اصحاب امام عسكرى عليه السّلام بود كه ارتباط نزديكى با آن حضرت داشت . او در خبر مفصلى كه دربارهء وفات امام يازدهم ذكر كرده ، اظهار داشته است كه چون امام عليه السّلام بيمار شد به خدمت آن حضرت رسيد و در آن هنگام موفق به ديدار فرزند آن حضرت ، امام دوازدهم ، كه كودكى خردسال بود ، گرديد و امام عليه السّلام
--> ( 1 ) . در اينباره نگاه كنيد به همين كتاب فصل سوم . ( 2 ) . اقبال ، خاندان نوبختى ، ص 104 .